Budowa elektrowni atomowej to z pewnością jedno z najbardziej skomplikowanych przedsięwzięć infrastrukturalnych. Poprzez swoją skalę, koszt oraz możliwe oddziaływanie samej budowy i późniejszego obiektu na środowisko naturalne ubezpieczenie wydaje się wręcz obowiązkiem… i tak w istocie jest. W Polsce, która zaczyna budować własne elektrownie atomowe, odpowiednie regulacje dotyczące ubezpieczenia wymagają jeszcze doprecyzowania. Przy ubezpieczaniu budowy elektrowni atomowej, poza polskim prawem, można bazować na prawodawstwie międzynarodowym oraz rozwiązaniach istniejących na terenie UE. Sprawdzamy, jak problem ubezpieczenia został uregulowany prawnie na terenie Europy, jakie rodzaje ubezpieczeń są niezbędne przy budowie elektrowni atomowej oraz na jakie ryzyka należy zwrócić uwagę.
Ubezpieczenie budowy elektrowni atomowej – regulacje prawne
Ubezpieczenie budowy elektrowni atomowych w Europie jest szczególnym wyzwaniem ze względu na specyficzne ryzyka związane z energetyką jądrową, wysokie sumy ubezpieczenia oraz wymagania prawne i regulacyjne. W każdym kraju system ubezpieczeń wygląda nieco inaczej, co wynika zarówno z odmiennych regulacji prawnych, jak i poziomu rozwoju energetyki jądrowej.
Ubezpieczenia związane z budową i eksploatacją elektrowni atomowych w Unii Europejskiej są regulowane przez szereg przepisów krajowych oraz międzynarodowych konwencji, które mają na celu ochronę społeczeństwa i środowiska przed ryzykami związanymi z energetyką jądrową. Regulacje nie dotyczą bezpośrednio ubezpieczenia budowy elektrowni atomowej – pośrednio jednak jak najbardziej. Poniżej przedstawiamy kluczowe regulacje i wymogi dotyczące ubezpieczeń w tym sektorze.
W odniesieniu do technologii jądrowych obecne regulacje prawne można podzielić na trzy podstawowe kategorie. Regulacje o charakterze globalnym (konwencje, umowy międzynarodowe itp.), regulacje europejskie (tj. wynikające z członkostwa w UE) oraz krajowe.
Konwencje międzynarodowe
UE jest stroną kilku międzynarodowych konwencji, które regulują odpowiedzialność cywilną i ubezpieczenia związane z energetyką jądrową:
- Konwencja Paryska (1960) o odpowiedzialności cywilnej w dziedzinie energetyki jądrowej: nakłada ona na operatorów elektrowni jądrowych obowiązek posiadania ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone w wyniku awarii jądrowej osobom trzecim zarówno w kraju, jak i za granicą.
- Konwencja Wiedeńska (1963) o odpowiedzialności cywilnej za szkody jądrowe: regulacje są podobne do Konwencji Paryskiej.
- Konwencja o dodatkowym odszkodowaniu za szkody jądrowe (CSC): ma na celu stworzenie funduszu międzynarodowego do pomocy ofiarom skutków awarii elektrowni atomowych.
Dyrektywy i regulacje UE
- Dyrektywa 2009/71/Euratom ustanawiająca ramy wspólnotowe dla bezpieczeństwa jądrowego.
- Dyrektywa 2011/70/Euratom w sprawie odpowiedzialności za zarządzanie odpadami promieniotwórczymi.
Wymogi krajowe
Każde państwo członkowskie UE ma własne przepisy dotyczące ubezpieczeń budowy elektrowni atomowych, które często są bardziej rygorystyczne niż wymagania międzynarodowe. Z uwagi na powiązanie sektora energetyki atomowej z sektorem wojskowym oraz na znaczenie dla funkcjonowania państw regulacje są różne dla każdego państwa.
- Francja: Wymaga posiadania przez operatorów wysokich limitów ubezpieczeń od odpowiedzialności cywilnej, które pokrywają potencjalne roszczenia z tytułu szkód wyrządzonych w wyniku awarii jądrowych. Państwo francuskie może również interweniować finansowo w przypadku katastrofy na dużą skalę.
- Niemcy: podjęcie decyzji o wygaszaniu elektrowni jądrowych spowodowało, że przepisy dotyczące ubezpieczeń koncentrują się na odpowiedzialności związanej z zamknięciem i demontażem instalacji. Ubezpieczenie musi pokrywać zarówno szkody bezpośrednie, jak i długoterminowe skutki środowiskowe.
- Szwecja i Finlandia: W tych krajach istnieją surowe przepisy dotyczące ubezpieczeń na wypadek awarii jądrowych, które muszą obejmować zarówno szkody wyrządzone osobom trzecim, jak i koszty związane z usuwaniem skutków awarii oraz długoterminowym zarządzaniem odpadami promieniotwórczymi.
Regulacje prawne w Polsce
Kluczowym źródłem prawa w zakresie sektora jądrowego w Polsce jest ustawa Prawo atomowe. Stanowi ona akt prawny kompleksowo regulujący zasady prowadzenia działalności związanej z narażeniem na promieniowanie jonizujące. Ustawa wprowadza zasadę odpowiedzialności absolutnej operatora elektrowni jądrowej za szkody jądrowe wyrządzone osobom trzecim (art. 102 ustawy). Operator ponosi odpowiedzialność za szkody jądrowe niezależnie od jego winy.
Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej operatora elektrowni atomowej jest obowiązkowe – wynika to z zapisów art. 108 wspomnianej wyżej ustawy. W ustawie ustalone zostały też minimalne sumy gwarancyjne zależne od rodzaju i mocy urządzenia jądrowego oraz potencjalnego ryzyka związanego z jego eksploatacją.
Ustawa precyzuje też takie elementy jak zakres odpowiedzialności, sposób zgłaszania roszczeń oraz ograniczenia odpowiedzialności.
Poza wspomnianą wcześniej ustawą Polska jest stroną międzynarodowych konwencji, których treść jest częściowo implementowana przez ustawę Prawo Atomowe.
Organem nadzorującym przestrzeganie przepisów, w tym przepisów dotyczących ubezpieczeń, jest Prezes Państwowej Agencji Atomistyki.
Jak ubezpieczyć budowę elektrowni atomowej?
Ubezpieczenie elektrowni atomowej jest obecnie w Polsce problematyczne. O ile do momentu dostarczenia paliwa jądrowego plac budowy elektrowni jest po prostu zwykłym placem budowy o tyle później większość standardowych ubezpieczeń przestaje działać. W ogólnych warunkach ubezpieczenia OC wyłączona jest odpowiedzialność za szkody spowodowane działaniem energii atomowej oraz skażenia radioaktywnego. W związku z powyższym ubezpieczyciele będą musieli dostosować zakres polis do nowych warunków i umożliwić polskim firmom ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej w tym zakresie. Ten proces powoli się dzieje i polskie firmy ubezpieczeniowe wchodzą w “poole” (wspólne ubezpieczenia) z zagranicznymi podmiotami. Poniżej omówię dwa najważniejsze ubezpieczenia, jakie muszą być zawarte w przypadku budowy elektrowni atomowej.
Ubezpieczenie CAR (Contractors All Risks)
Podstawowym rodzajem ubezpieczenia, które jest niezbędne przy budowie elektrowni atomowej, jest ubezpieczenie CAR (Contractors All Risks). Polisa ta jest niezbędna do zawarcia przez wykonawcę, który przejmuje protokolarnie plac budowy – wtedy zaczyna odpowiadać za przedmiot kontraktu jak za mienie własne. Polisa CAR obejmuje szeroki zakres ryzyk związanych z budową, takich jak pożary, wybuchy, katastrofy naturalne, a także błędy konstrukcyjne. Budowa elektrowni jądrowej to bardzo zaawansowany projekt więc polisa CAR musi być dostosowana do specyfiki danej inwestycji oraz posiadać odpowiednio wysokie sumy ubezpieczenia.
W teorii do momentu dostarczenia paliwa jądrowego ubezpieczenie takiej inwestycji może zostać zawarte na podstawie zwykłej polisy CAR, z włączoną sekcją III (ALOP). W praktyce, w przypadku ubezpieczeń budowy elektrowni atomowych inwestorzy wymagają, aby ubezpieczenie posiadało klauzule przeznaczone dla inwestycji związanych z energią atomową. Powoduje to fakt, że polscy ubezpieczyciele mogą niechętnie podchodzić do tego ryzyka (czy to z uwagi na niedostosowanie OWU, czy ograniczenia reasekuracyjne).
W trakcie budowy nadchodzi moment, gdy w reaktorze zostaje umieszczone paliwo jądrowe. Standardowa polisa CAR nie obejmuje swoją ochroną niektórych elementów instalacji narażonych na promieniowanie – jak na przykład reaktor czy miejsce składowania zużytego paliwa. Polisa CAR działa dalej w zakresie ochrony pozostałego mienia aż do odbioru końcowego.
Co zatem z elementami podatnymi na promieniowanie? Tutaj ryzyko powinien przejąć na siebie inny ubezpieczyciel (w praktyce jest to zazwyczaj pool ubezpieczeniowy – tak zwany pool atomowy), który obejmie ochroną elementy wyłączone z ryzyka CAR oraz elektrownię jako taką po przeniesieniu ryzyka z ubezpieczycieli CAR. Takie przeniesienie zwykle następuje w czasie ładowania paliwa do reaktora lub nawet w przypadku przybycia tego paliwa na miejsce budowy.
Kolejnym problemem związanym z ubezpieczeniem CAR jest bardzo wysoka wartość inwestycji. W przypadku elektrowni atomowej mówimy nawet o kwotach powyżej 100 mld PLN. Realnie na to patrząc to polscy ubezpieczyciele nie będą mieli możliwości ubezpieczenia takiego ryzyka w całości i będą się musieli posiłkować zagranicznymi podmiotami.
Ubezpieczenie OC
Każdy wykonawca zaangażowany w budowę elektrowni atomowej powinien posiadać ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej (OC). Ubezpieczenie powinno być rozszerzone o klauzule nuklearne. Tutaj polscy ubezpieczyciele będą musieli zewrzeć szeregi z międzynarodowymi firmami, które mają duże doświadczenie w ubezpieczaniu tego typu inwestycji. Pierwsze kroki w tym kierunku zostały już wykonane. PZUW rozpoczął współpracę z brytyjską grupą zrzeszającą ubezpieczycieli wyspecjalizowanych w ryzykach nuklearnych – Nuclear Risk Insurers, mającym ogromne doświadczenie w tego typu inwestycjach.
Poniżej omówimy, jakie elementy polis OC są kluczowe dla firmy prowadzącej budowę elektrowni atomowej.
UBEZPIECZENIE OC OGÓLNE
Kluczowe elementy ubezpieczenia OC firmy budującej elektrownię atomową
Odpowiedzialność wykonawcy w przypadku budowy elektrowni atomowej obejmuje zarówno szkody materialne, jak i niematerialne, w tym również potencjalne szkody dla środowiska.
Ryzyka nuklearne
Jest to bardzo istotny element związany z budową elektrowni atomowej. Gdy na teren budowy zostanie dostarczone paliwo jądrowe, standardowe polisy OC przestają działać. Ryzyko związane ze szkodami związanymi z odpowiedzialnością cywilną rośnie wielokrotnie, gdy dochodzi możliwość skażenia paliwem jądrowym albo awarią reaktora. W praktyce ubezpieczyciele, którzy nie posiadają rozszerzenia o to ryzyko, nie będą brani pod uwagę w przypadku potencjalnego wyboru ich oferty (pomijając już fakt, że pewnie takiej oferty nie złożą).
Przerwy w działaniu
Elektrownia atomowa jest bardzo wrażliwa na przerwy w działalności. Zarówno w fazie budowy, jak i po oddaniu do użytku, musi być zabezpieczona na wypadek awarii lub problemów w działalności.
Ubezpieczenie OC związane z budową elektrowni jądrowej obejmuje swoim zakresem między innymi koszty naprawy, utratę zysków oraz dodatkowe koszty wynikające z przestojów. Warto zwrócić uwagę, że w przypadku elektrowni atomowej przestoje mogą mieć nie tylko konsekwencje finansowe. Opóźnienie w budowie będzie widoczne w mediach i konsekwencje społeczne, a zwłaszcza polityczne, mogą być bardzo duże.
Ubezpieczenie od szkód środowiskowych
Budowa elektrowni atomowej niesie ze sobą istotne ryzyka środowiskowe, które muszą być odpowiednio ubezpieczone. Potencjalne ryzyko, jakie niesie awaria elektrowni atomowej, niewłaściwe składowanie paliwa jądrowego czy też kwestie związane z magazynowaniem zużytego paliwa jądrowego, jest bardzo duże.
Skutki mogą dotknąć środowisko naturalne i być zdecydowanie większe niż w przypadku standardowej budowy. Polisa ubezpieczeniowa powinna obejmować szkody związane z zanieczyszczeniem środowiska, w tym skażeniem radioaktywnym rozszerzone o usunięcie skutków tych zdarzeń. Istotny jest tutaj bardzo duży limit dla takich szkód – skala zanieczyszczeń może być bardzo duża. W wielu krajach, takich jak Niemcy czy Francja, ubezpieczenia tego typu są obowiązkowe dla wszystkich inwestycji związanych z energetyką jądrową.
Podsumowanie – ubezpieczenie elektrowni atomowej
Kompleksowe ubezpieczenie budowy elektrowni atomowych w Polsce wymaga spełnienia wielu rygorystycznych wymogów. Przepisy unijne oraz krajowe nakładają na operatorów elektrowni obowiązek posiadania ubezpieczeń, które pokrywają szeroki zakres ryzyk – od odpowiedzialności cywilnej po szkody środowiskowe. Każdy kraj członkowski UE ma swoje specyficzne wymagania i procedury, ale generalnym założeniem jest dążenie do maksymalnego zabezpieczenia tego rodzaju inwestycji.
W miarę jak energetyka jądrowa rozwija się w Polsce, ubezpieczyciele muszą dostosować się do zmieniających się uwarunkowań i przygotować ofertę dla firm zajmujących się budową elektrowni jądrowych. Z uwagi na wysokie sumy ubezpieczyciele w Polsce będą musieli połączyć siły oraz korzystać ze wsparcia podmiotów zagranicznych.
Najważniejszymi ubezpieczeniami dla wykonawców podczas procesu budowy elektrowni jądrowej są ubezpieczenie OC oraz CAR. Z uwagi na stopień skomplikowania budowy, jak i możliwe potencjalne szkody, idealnym rozwiązaniem dla wykonawcy jest skorzystanie z usług brokera ubezpieczeniowego, który ma doświadczenia w ryzykach OC oraz CAR.
W przypadku ubezpieczenia budowy elektrowni atomowej w Polsce na razie mamy sporo niewiadomych. Ubezpieczyciele powoli dostosowują się do wymagań związanych z zabezpieczeniem takiej inwestycji. Z czasem jednak kwestie związane z ubezpieczeniami przyjmą konkretną formę i wykonawcy będą mogli należycie zminimalizować swoje ryzyko, zawierając odpowiednie ubezpieczenie.
